نوع مقاله : مقاله علمی- پژوهشی

چکیده

حفظ محیط زیست و توجه به مسائل زیست محیطی به خصوص در دوران جنگ و مخاصمات مسلحانه یکی از موضوعات مهم جهانی و دغدغه برانگیز بشر معاصر و مدافعان حقوق بشر است. برای نخستین بار مسئله حمایت از محیط زیست در مخاصمات مسلحانه به صورت ضمنی در قالب تلویحات اعلامیه 1868 سن­پطرزبورگ و سپس کنوانسیون چهارم لاهه در رابطه با قوانین و عرف­های جنگ زمینی در حقوق بین­الملل مطرح شد و بعدها با گذشت زمان و در قالب اسنادی نسبتاً جدیدتر به طور رسمی به حقوق بین­الملل راه یافت که از جمله مهم­ترین آن­ها می­توان به پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون­های چهارگانه ژنو و کنوانسیون ممنوعیت استفاده نظامی یا هرگونه استفاده خصمانه دیگر از تکنیک­های تغییردهنده محیط زیست موسوم به اِنمود اشاره کرد.)حفاظت از محیط زیست در خلال مخاصمات مسلحانه، انجمن حقوق بین­الملل ایران، قابل دسترس در: http://www.iail.ir/) حفاظت از محیط زیست در عصر حاضر به یکی از اصلی­ترین دغدغه­های بشری بدل گردیده است. حمایت از محیط زیست، چه در زمان صلح و چه در زمان جنگ روز به روز ارزش و اهمیت بیشتری می­یابد. یکی از آثار خطرناک وقوع جنگ­ها نابودی محیط زیست است. جنگ­ها می­توانند در کوتاه­مدت و طولانی مدت آثار بسیار مخربی بر محیط زیست انسانی و طبیعی از خود برجای گذارند. از منظر حقوق بین­الملل محیط زیست آثار و پیامدهای یک جنگ تنها محدود به قلمرو سرزمینی مشخصی نیست. آلودگی محیط زیست مرزهای قراردادی میان کشورها را نمی­شناسد. چه­بسا تخریب و آلودگی ایجاد شده در یک منطقه جنگی منجر به وقوع خسارت در مناطقی دوردست شده یا باعث انتقال آلودگی مناطقی دوردست گردد.
           باید توجه نمود که قواعد حقوق بین­الملل بشردوستانه ناظر بر حمایت از محیط زیست در مخاصمات مسلحانه هنوز توسعه مناسب و مطلوبی نیافته است. این قواعد بیشتر در خلال محدودیت­های حاکم بر ابزارها و روش­های جنگ تفسیر و اجرا می­شوند. همچنین حمایت از محیط زیست به گونه­ای غیرمستقیم در چهارچوب حمایت از اموال و اشخاص غیرنظامی تفسیر می­شود. لذا علی­رغم تلاش­های بسیار که در زمینه حمایت از محیط زیست و شکل­گیری قواعد در این زمینه در سال­های اخیر انجام شده است، هنوز کاستی­های بسیار زیادی در این 
حوزه مشاهده می­شود. بنابراین باید به این مسأله توجه نمود که معاهدات و قواعد حقوقی زیست محیطی ناظر بر زمان صلح در شرایط جنگ نیز کاربرد دارد، درنتیجه قواعد قراردادی و عرفی حفاظت محیط زیست که متضمن قواعد آمره(jus cogens )با تعهدات ارگا اومنس(erga omnes) می­باشند، دولت­های متخاصم و درگیر در مخاصمات مسلحانه را فارغ از عضویت یا عدم عضویت در معاهدات بین­المللی متعهد می­سازند.
          جنگ­های رو به گسترش داخلی به محیط زیست آسیب­های فراوانی وارد نموده­اند زیرا این جنگ­ها طولانی مدت­تر از جنگ­های بین­المللی می­باشند و با فرسایش ساختارهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، زمینه مناقشات مزمن را ایجاد می­نمایند که در دراز مدت دستیابی به صلح، امنیت و بازسازی را به تعویق می­اندازد. باید توجه نمود که امروزه با اهمیت یافتن مخاصمات مسلحانه غیربین­المللی، قواعد حقوق بشردوستانه اندکی در این زمینه وجود دارد. ماده 3 مشترک و همچنین پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیون­های چهارگانه ژنو به گونه­ای غیرمستقیم و نارسا محیط زیست را مورد حمایت قرار داده­اند.
پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیون ژنو اگرچه دارای مقرره صریحی در حمایت از محیط زیست نیست اما می­توان از رهگذر برخی مواد آن به حفاظت از محیط زیست دست یافت. حقوق عرفی نیز اگرچه مستقیما به مسأله حفاظت از محیط زیست نپرداخته­ است اما چون هدف حقوق بشردوستانه علاوه بر حفاظت از افراد، حفاظت از اموال را نیز در برمی­گیرد، بدین طریق قواعد عرفی حقوق جنگ، حفاظت از محیط زیست را هم دربرمی­گیرند.
          دولت افغانستان براساس منابع موجود در حقوق بین­الملل از جمله معاهدات بین­المللی، موافقت‌نامه­ها، عرف، رویه قضایی و همچنین براساس منابع ملی خود که شامل منابع قانونی است، در قبال حفاظت از محیط زیست و عناصر تشکیل­دهنده آن متعهد می­باشد. مهم­ترین آلودگی­های زیست محیطی افغانستان در حوزه آلودگی خاک، آب و هوا می­باشد که بخشی از آن ناشی از کاربرد تسلیحات نظامی از قبیل مین­های ضدنفر، اورانیوم ضعیف شده و فسفر سفید توسط نیروهای خارجی در جنگ­های داخلی افغانستان می­باشد که تأثیرات مخربی بر منابع طبیعی و زیستی افغانستان گذاشته و بر طبق اصول عام برخاسته از حقوق بین­الملل از جمله بند 3 ماده 35 و بند 1 ماده 55 پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون­های ژنو 1977 که اکنون جنبه عرفی یافته مقرر می­دارند: «استفاده از ابزارها و وسایل جنگی که به قصد خسارت گسترده و شدید و طولانی مدت از سوی متخاصمان یا یکی از آن­ها به کار گرفته می­شود و به طور طبیعی محیط زیست را مواجه با خطر و آسیب­دیدگی می­کند و یا احتمال بروز تخریب محیط زیست برود، ممنوع شده است.»
          از عوامل دیگر تخریب محیط زیست افغانستان قطع بی رویه درختان جنگلی و تغییر کاربری اراضی کشاورزی برای کشت خشخاش می­باشد که شورشیان برای تأمین هزینه­های جنگی خود و خرید سلاح­ها دست به نابودی آن زده­اند و این نابودی همچنان در حال پیشروی است. نابودی حیوانات وحشی و گونه­های زیستی نیز عامل دیگری در تخریب محیط زیست افغانستان است که مهم­ترین عوامل آسیب زننده در این مورد نبود قانون بازدارنده برای منع شکار و قاچاق گونه­های جانوری و گیاهی کشور و نبود امنیت در مناطق وسیعی از کشور می­باشد که در غارت این منابع به شورشیان کمک فراوانی می­کند.
          جنگ در افغانستان همچنان ادامه دارد و محیط زیست به طور فزاینده­ای در حال نابودی است بدون این­که توجهی نسبت به آن صورت گیرد. چپاول و غارت منابع افغانستان از سوی شورشیان و نیروهای امریکایی که به بهانه برقراری امنیت خود ناقض اولیه آن هستند و همچنین استفاده از انواع سلاح­های سنگین و نامتعارف از سوی آن­ها سبب گردیده محیط زیست به صورت خاموش از بین برود و دولت و جوامع بین­المللی نتوانند به صورت مؤثر اقدام مثمر ثمری در این زمینه انجام دهند.
در ابتدا قواعد عمومی و سپس قواعد اختصاصی حمایت از محیط زیست در حقوق بشردوستانه و موارد تخریب محیط زیست در طی جنگ­های داخلی افغانستان بررسی و تبیین خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

• محیط زیست
• حقوق بشردوستانه
• افغانستان
• حقوق بین الملل